XIX – XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ АҒАРТУШЫЛАРЫНЫҢ ДІНГЕ ҚАТЫСТЫ КӨЗҚАРАСТАРЫ МЕН ҰСТАНЫМДАРЫ: САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ

Аңдатпа

Мақалада XIX – XX ғасырдың басындағы қазақ ағартушылары – Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы және Міржақып Дулатовтың діни көзқарастары қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – олардың дінге қатынасындағы ерекшеліктерді айқындау, сондай-ақ әлеуметтік-саяси өзгерістер жағдайында діннің қоғамдық сана мен қазақтардың ұлттық бірегейлігін қалыптастырудағы рөлін анықтау. Әдіснамалық негіз ретінде тарихи-салыстырмалы, мәдениеттанымдық және аналитикалық тәсілдер қолданылды.

Зерттеу нәтижелері ағартушылардың басым көпшілігі дінді халықтың рухани өмірінің маңызды құрамдас бөлігі, моральдық құндылықтарды сақтау мен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ететін фактор ретінде қабылдағанын көрсетеді. Сонымен қатар олар діни фанатизмді, ырымшылдықты және догматизмді сынға алып, сенімді ағартушылықпен, ғылыммен және мәдени прогреспен ұштастырудың қажеттігін атап өтті. Атап айтқанда, Ш. Уәлиханов дінді рационалды тұрғыдан пайымдауды жақтаса, Ы. Алтынсарин оның тәрбиелік қызметіне мән берді; Абай мен Шәкәрім діни-философиялық ой-толғамдар арқылы адамгершілік жаңғыруды көздеді; ал Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы және М. Дулатов діни құндылықтарды ұлттық жаңғыру жолындағы күресте тірек деп білді.

Мақаланың ғылыми жаңалығы – дәстүр мен жаңғырудың қайшылықты, бірақ өнімді өзара ықпалдастығын айқындайтын қазақ зиялыларының діни идеяларын кешенді салыстырмалы талдауында. Жұмыстың практикалық маңызы – оның нәтижелерін тарих, философия және дінтану пәндері бойынша оқу курстарында, сондай-ақ қазақ қоғамының рухани құндылықтарының эволюциясын зерделеуде қолдану мүмкіндігінде.