МОРФЕМИКА ОРЫС ЖӘНЕ БАШҚЫР ТІЛДЕРІНДЕГІ ТІЛ БІЛІМІНІҢ БӨЛІМІ РЕТІНДЕ(САЛЫСТЫРМАЛЫ-ТИПОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІ)

Аңдатпа

Мақала әртүрлі құрылымдағы тілдердің морфемалық бірліктерінің салыстырмалы сипаттамасына арналған. Жұмыста орыс және башқұрт тілдерінің материалы негізінде морфемиканың негізгі ұғымдары салыстырмалы-типологиялық аспектіде қарастырылады, атап айтқанда: «морфема» термині, тіл білімінің бір саласы ретіндегі морфемика объектісі, негізгі бірліктері. «морф» және «морфема» морфемаларының; олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталады.

Тілдерді салыстырмалы түрде зерттеудің өзектілігі тілдің қоғамдағы қызмет етуіне әсер ететін лингвистикалық және экстралингвистикалық факторларға байланысты. Башқұртстан Республикасының тілдік кеңістігі, Ресей Федерациясының құрамындағы басқа республикалар сияқты, айқын қостілділіктің және ішінара көптілділіктің болуымен сипатталады.

Морфемалық құрылымы, сөзжасам тәсілдері және олардың грамматикалық формалары жағынан башқұрт тілі басқа түркі тілдері сияқты агглютинативті тілдер түріне жатады.

Башқұрт тіл білімінде соңғы кезге дейін морфематикаға қатысты арнайы еңбектер болмағандықтан, сөздің морфемалық құрамын жүйелі түрде зерттеп, ондағы болып жатқан өзгерістерді нақтылау әлі де болса дамымаған мәселелердің бірі болып қала берді. Шығармаларының пайда болуымен К.Г. Ишбаева «Башқұрт тілінің сөзжасамы» (1994), «Башқұрт тілі. Морфемика. Сөзжасам» (2000 ж.), бұл мәселе белгілі бір дәрежеде шешілді. Оның зерттеулерінің мынадай ережелері іргелі болып табылады: башқұрт тілінде басқа тілдердегі сияқты сөздер мен сөз формалары морфтардан, алломорфтардан, морфемалар мен морфемалардың варианттарынан тұрады; Мағынасына, орны мен атқаратын қызметіне қарай морфемалар түбір морфемалар (түбірлер) және аффиксті морфемалар (аффикстер) болып екіге бөлінеді. сияқты тіл ғалымдарының еңбектері А.А. Юлдашев, Т.М. Ғарипов, Қ.Ғ. Ишбаев, М.Х. Ахтямов, башқұрт тіл білімінде морфемикалардың дербес бөлім ретінде берік орнығуына ықпал етті. Монографияда «Башқұрт тілі. Морфонология» (2004) лингвист Г.Р. Абдуллина башқұрт сөзінің түбірлері мен қосымшаларының фономорфемиялық құрылымын, олардың мағыналары мен қызметтерін арнайы зерттеуден өтті.

Мақаланың материалдары контрасттық лингвистика саласындағы мамандарға, филологтарға, гуманитарлық жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттеріне пайдалы болады.