ҚАЗАҚТЫҢ АҚБАС ТҰҚЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ, ЭВОЛЮЦИЯСЫ, ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Аңдатпа

Мақалада отандық қазақтың ақбас ірі қара малы тұқымын құру, оның эволюциясы, қазіргі жағдайы және болашақ даму перспективалары қарастырылған. Ет бағытындағы отандық тұқымды қалыптастырудың негіздемесі, қайта өндіре будандастыру кезінде бастапқы тұқымдарды таңдау, табиғи-климаттық жағдайларды ескеру мәселелері баяндалады. Сонымен қатар, қазақтың ақбас тұқымы шығарылған аймақта ет бағытындағы импорттық малдың, атап айтқанда герефорд тұқымының әртүрлі генотиптері мен әкелінген елдеріне байланысты бейімделу қасиеттері туралы материалдар келтірілген.

Сойыс малы топтарының ішінде жергілікті қырғыз (қазақ) малы экспортқа және шетелдік тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыруға барынша қолайлы деп есептелгені атап өтіледі. Жергілікті қазақ ірі қарасы майды тек ішкі мүшелер мен ұшада ғана емес, бұлшықет талшықтарының арасында да жинақтау қабілеті үшін жоғары бағаланған, бұл етке мәрмәрлі көрініс берген.

Канададан әкелінген герефорд тұқымының жануарлары ағылшын герефордтарына қарағанда қатаң климаттық жағдайларға жақсы бейімделгені көрсетілген.

Нарықтың сиыр еті сапасына қойылатын өзгерген талаптарына сәйкес соңғы жылдары қазақтың ақбас тұқымының жаңа перспективалы зауыттық желілері, тұқымішілік және аймақтық типтері құрылды.

2026 жылғы 01.01 жағдайы бойынша Қазақстан Республикасының асыл тұқымды табындарында қазақтың ақбас тұқымының генетикалық әлеуеті 32 зауыттық желімен ұсынылған, жалпы асыл тұқымды мал басы 90 959 басты құрайды.

18–24 айлық жеті бұқашықтың тірілей салмақ көрсеткіштері элита және элита-рекорд класы талаптарынан жоғары болды. Мысалы, «Галицкое» ЖШС-нің Ветеран 7880 зауыттық желісіне жататын KZS 180338765 нөмірлі «Порш» атты бұқашығының 19 айлықтағы тірілей салмағы 688 кг болды, ал «Анкатинский» ЖШС-нің Кактус 7969 АЗКБ-69 зауыттық желісіне жататын KZL 101461335 нөмірлі «Қайсар» атты бұқашығы 24 айлығында 610 кг тартып, элита-рекорд класынан 10 кг артық көрсеткіш көрсетті.

Қазіргі кезеңде қазақтың ақбас тұқымымен жүргізілетін жұмыстар оның генқорын жетілдіруге, құнды генотипті асыл тұқымды жануарларға деген сұранысты қамтамасыз етуге, жоғары өсу қарқыны мен тірілей салмақтың тұқым қуалайтын үйлесімі бар жаңа желілерді селекциялауға бағытталған. Оларды аймақтық деңгейде бірыңғай бағдарлама бойынша өсіру тұқымды ірі құрылымдық элементтерге жіктейтін және оның дамуын ынталандыратын аймақтық типтерді қалыптастыруға мүмкіндік береді.