БАШҚҰРТ ТІЛІНДЕГІ КҮРДЕЛІ СӨЗДЕРДІҢ ЖАЗЫЛУ ЕМЛЕСІ ТУРАЛЫ

Аңдатпа

Мақала тек түркі тілдеріне ғана емес, сонымен қатар орыс графикасын қолданатын басқа тілдерге де қатысты заманауи орфографияның күрделі мәселелерінің бірі– жеке, біріктірілген және сызықша арқылы жазылуы мүмкін күрделі сөздерді зерттеуге арналған.

Зерттеудің мақсаты - құрылымы бірдей лексемалардың әр түрлі жазылу жағдайларын зерттеу және күрделі сөздерді бірге, бөлек және сызықша арқылы жазу критерийлерін анықтау. Мақаланың авторы башқұрт тілінің мысалында осы мәселені кодификациялауға тырысты, нақты материал ретінде башқұрт лексикографиялық еңбектерінде жазылған сөз формалары қарастырылды. Бұл мәселе орыс графикасын қолданатын барлық тілдерге белгілі, сондықтан жүргізілген талдау мен нәтижелерді күрделі сөздердің емлесін зерттеуде, осы тілдерде қолдануға болады. Мақалада бұл мәселені татар, чуваш тілдерінде реттеудің сәтті формалары келтірілген.

Мақсатқа жету үшін зерттеуші тіл біліміндегі белгілі әдістердің сәтті формалары мен тәсілдерін қолданды, мысалы, тілдік құбылыстарды бақылау әдісі, нақты материалды зерттеу әдістерін қолданатын сипаттамалық әдіс, қолданыстағы орфографиялық ережелерді талдауда түсіндіру және жіктеу, жалпылау және жүйелеу. Құрылымдық-сөзжасамдық талдау арқылы күрделі және күрделі сөздер мен сөз формаларының қалыптасу модельдері анықталды. Морфологиялық жағынан бірдей сөздер мен сөз формаларының әр түрлі жазылу жағдайларын зерттеу кезінде лексикалық-семантикалық талдау қолданылды. Салыстырмалы-тарихи әдіс негізінде кейбір сөздердің қазіргі емле формасын түсіндіру берілген. Белгілі бір жағдайларда статистикалық әдіс, мысалы, емле ережелерінің таралу дәрежесін есептеу үшін өте жақсы жұмыс істейді. Қазіргі башқұрт тілінің жеткілікті мөлшерде материалдарын қолдану күрделі сөздердің бөлек, біріктірілген және сызықша жазылу критерийлерін анықтауға, әсіресе башқұрт орфографиясын жетілдіруде қолдануға ұсынылатын әр түрлі жазу жағдайларын кодтау жолдарын ұсынуға мүмкіндік берді.